Бүгін, 30 тамыз – Қазақстан Конституциясы күні. Осыдан тура 30 жыл бұрын, тәуелсіздігін жариялағанына үш жарым жылдан сәл астам уақыт өткен Қазақстан Республикасы жалпыхалықтық референдум өткізіп, екінші Конституциясын қабылдаған еді. Кейбір саясаттанушылар постсоветтік жас тәуелсіз мемлекеттің биліктің үш тармағының дербестігі мен тепе-теңдігіне негізделген басқару түрінен "суперпрезиденттік билік жүйесіне" біртіндеп өтуіне жол ашты деп сипаттайтын осы Конституция әлі күшінде.
Бүгінгі атаулы күнге орай, Қазақстан мен өзге де бірқатар постсоветтік елдерде билік басындағылар мемлекеттің негізгі заңын қалай және не себепті өзгерткенін қысқаша шолып шықтық.
Назарбаевтың уәдесі
Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Қонституциясы 1993 жылғы 28 қаңтарда қабылданды. Елдің негізгі заңында мемлекеттік биліктің үш тармағының – заң шығарушы, атқарушы және сот биліктерінің құзыры мен жауапкершілігі нақты белгіленіп, өзара тепе-теңдігі мен тежемелік жүйесі толық айқындалып, бекітілді.
Сол кездегі Жоғарғы Кеңес елдегі бірден бір заң шығарушы және жоғарғы өкілді билік органы, ал атқарушы биліктің бірыңғай жүйесін басқаратын президент мемлекет басшысы болып саналды. Бірегей сот жүйесінің үстінен қарайтын Конституциялық сот ел Конституциясын қорғаушы ең жоғарғы сот билігі органы болып белгіленді.
Конституцияда жалғыз палатадан тұратын Жоғарғы Кеңестің ерекше құзыреттері нақты бекітілді. Атап айтқанда, Конституциялық соттың төрағасы мен мүшелерін; Жоғарғы соттың төрағасы мен мүшелерін; Жоғарғы арбитраж сотының төрағасы мен мүшелерін; Бас прокурорды; Ұлттық банк төрағасын сайлау және қызметінен босату; сондай-ақ мемлекеттік шекараны өзгерту құзыретіне тек Жоғарғы Кеңес ие болды.
Президент премьер-министрді, министрлерді және өзге де жоғары лауазымды шенеуніктерді тағайындағанда Жоғарғы Кеңестің келісімін алуға міндетті болды.
Елдегі бұл саяси жүйе екі жарым жылдан астам уақыт қана, яғни жаңа Конституция қабылданғанға дейін сақталды.
Қазақстанның бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен 1995 жылғы 30 тамызда елде жалпыхалықтық референдум өтіп, оның ресми қорытындысына сай, ел азаматтарының басым көпшілігінің мақұлдауымен, президентке кеңейтілген өкілет беретін жаңа Конституция қабылданды.
Назарбаев 1990-жылдардың екінші жартысында өткен баспасөз жиындарының бірінде "менің [президенттік] өкілетім 2000 жылдың желтоқсанына дейін ғана" деп мәлімдеген еді. Бірақ ол содан кейін тағы 19 жыл президент қызметінде тапжылмай отырды. Тіпті мемлекеттік биліктегі ең жоғарғы лауазымды мұраға қалдырғысы келетінін де оқтын-оқтын айтып қалатын.
"Постсоветтік кеңістікті алып қарасақ, көбіне билікте отырған президенттер мемлекеттің ең басты заңы – Конституцияны өз ырқына қарай өзгертуге бейім келеді және өз билігіне төнетін барлық қауіп-қатердің алдын алуға тырысады. Сондықтан автократтардың билікке көбірек иелік ету мақсатында Конституцияны өзгертуіне кейінгі бірнеше онжылдықта, өкінішке қарай, халықтың еті үйреніп кетті деуге болады", – дейді саясаттанушы Шалқар Нұрсейіт.
Қазақстанның қазіргі Конституциясы кейінгі 30 жылда жеті рет жаңарып, оған 1100 өзгерту енгізілді. Оның бір бөлігі Нұрсұлтан Назарбаев билігі тұсында іске асты.
1998 жылы президент қызметінің мерзімі ұлғайтылып, 7 жыл болады деп өзгертілді, бірақ кейіннен қайтадан бұрынғыдай 5 жыл болып белгіленді.
2011 жылы бірінші президент (елбасы) туралы айрықша заң қабылданып, Конституцияға тиісті өзгертулер енгізілді. Оған сәйкес, Нұрсұлтан Назарбаев президент қызметіне шексіз сайлану мүмкіндігіне ие болды.
Trump 2028
Конституцияны референдум арқылы өзгертіп, билік мандатын созу Африка, Латын Америкасы және Еуразияның өзге елдерінде де үйреншікті жағдайға айналған. Мысалы, қазір 92 жастағы Поль Бийя Камерунды 1982 жылдан бері солай басқарып келеді.
Кейінгі 20 жылда Никарагуа, Венесуэла, Боливия, Чад, Уганда, Руанда, Сирия және Камбоджа басшылары да заңды өзгертіп, билік басында ұзағырақ қалуына кедергі болған шектеулерді жойды.
Коммунистік партия өктемдік ететін Қытайда мемлекет басшысын халық сайламайды. Халық орнына парламент өкілдері әр бес жылда жиналып, ел басшысына дауыс береді.
Әйткенмен, Қытай заңында 1980-жылдардан бері бір адамның екі реттен артық мерзімге мемлекет басшысы болып сайлануын шектейтін бап бар еді.
Соған сәйкес, 2013 жылы билік басына келген Си Цзиньпин 2023 жылы орнын босатуға тиіс еді. Бірақ 2018 жылы бұл шектеу жойылып, парламенттегі коммунистер Си Цзиньпинді сол қызметіне қайта сайлады.
"Конституциялық өзгертулер автократиялық та, демократиялық та мемлекеттерге тән. Дегенмен билікте қалу үшін жасалатын өзгерістер көбіне дамушы, автократиялық деп сипатталатын мемлекеттерде жүзеге асады. Бұған қатысты әлсіз демократия саналатын Шығыс Еуропадағы Венгрия мен Польшаны мысалға келтіруге болады. Венгрияда 2011 жылы қабылданған жаңа Конституция атқарушы билікке біршама [басқару] тетіктерін берді. Әсіресе, сот билігіне өз айтқанын жүргізуге өкілет берді", – дейді саясаттанушы Шалқар Нұрсейіт.
АҚШ тәуелсіздігін жариялағаннан кейін елдің бірінші президенті Джордж Вашингтонның билікте ұзағырақ қалуына мүмкіндігі болды. Бірақ ол президент лауазымына қатарынан екі рет сайланғаннан кейін қызметтен кетті.
Бұл үрдісті 144 жылдан кейін елдің 32-президенті Франклин Рузвельт бұзды. Ол алдымен экономикалық дағдарысты, сосын екінші дүниежүзілік соғысты алға тартып, қатарынан 4 рет президент болып сайланды.
Рузвельт қайтыс болғаннан кейін АҚШ Конституциясына "Бір адам екі мерзімнен артық республика президенті болып сайлана алмайды" деген 22-түзету енгізілді.
Конституцияға өзгерту енсе де, биыл қаңтарда Ақ үйдегі билікке қайта келген Дональд Трамп билік тізгінін үшінші рет қолға алуға кетәрі емес екенін айтып жүр. Бірақ кейінгі бір сұхбатында ол райынан қайтқан сыңай танытты. Себебі, сарапшылар "АҚШ-та Конституцияға өзгерту енгізу қиын, ал енгізілген өзгертуді жою одан да қиын" дейді.
"[Үшінші рет сайлауға түсуді] жоспарлап отырған жоқпын. Мен 4 жыл ұтымды қызмет етіп, кейін орнымды басқа біреуге, мүмкіндігінше, республикалық партияның мүшесіне, жұмысымды жалғастыруға қалдырып кетемін", – деді АҚШ президенті биыл 4 мамыр күні NBC News тілшісіне.
Орталық Азиядағы өзгертулер
Демократиялық институттар толық қалыптаспаған елдерде заңға өзгерту енгізу, оны әртүрлі титулмен толықтыру қиын емес.
Мысалы, Тәжікстан президенті Эмомали Рахмон 1994 жылдан 2015 жылға дейін бірнеше рет Конституцияға өзгерту енгізіп, өзінің биліктегі мерзімін жаңартып отырды. Ал 10 жыл бұрын Рахмон да Нұрсұлтан Назарбаев сияқты өз атын негізгі заңға кіргізіп, "Бейбітшіліктің және ұлттық бірліктің негізін қалаушы – Ұлт көшбасшысы" деген ерекше статус иемденіп алды.
Тәжік заңына сәйкес, бір адам екі реттен артық президент болып сайлана алмайды. Бірақ заңдағы бұл шектеу "Ұлт көшбасшысына" жүрмейді.
Өзбекстанды совет кезінен бастап 27 жыл үздіксіз басқарған бірінші президент Ислам Каримов те билікте қалу үшін Конституцияға өзгерту енгізіп отырды. Ескі заң ережесі бойынша, ол екі рет президент болып сайланғаннан кейін, 2001 жылы биліктен кетуі керек еді. Бірақ 1995 және 2002 жылдары Каримов елде референдум өткізіп, президенттік өкілеттігін жаңа мерзімге созып алды. Сол кезде Конституциядағы президент қызметінің мерзімі де ұзарды. Ал 2007 және 2015 жылдары өткен кезекті сайлауда дауыс беруге қатысқан азаматтардың 90 пайызының қолдаумен Каримов президент лауазымында қала берді.
Өзбекстан заңында бір адамның екі мерзімнен артық президент болып сайлануына шектеу қоятын бап бар. Бірақ ресми Ташкент референдум кезінде Каримовтің бұрынғы мерзімі жойылып отырғанын алға тартып, оның "2015 жылы қайта сайлануы заңға қайшы емес" деп түсіндірген.
Ислам Каримов қайтыс болмағанда 2021 жылға дейін ел басқара беретін еді. Ол өлгеннен кейін 2016 жылы күзде билікке Шавкат Мирзияев келді. Ол сол жылы өткен кезектен тыс сайлауда, сосын 2021 жылы кезекті сайлауда көпшілік дауыспен президент болып сайланды.
Заң бойынша, Мирзияев 2026 жылдан кейін биліктен кетуі керек еді. Алайда ол 2023 жылы сәуірде Өзбекстанда конституциялық референдум өткізіп, мандатын жаңартып алды және президент лауазымы мерзімін жеті жыл етіп өзгертті. Сол жылы тағы да кезектен тыс сайлау жариялап, 88 пайыз дауыс алып, "бәсекелестерінен озды". Енді Мирзияев 2030 жылы тағы сайлауға түсе алады.
Қырғызстан басшылары да Конституциядағы билігін шектейтін элементтерді өзгертуге талпынды. Бірақ әр кез елде төңкеріс болып, президенттер биліктен қуылып отырды. Ал 2020 жылдың қазан айында кезекті наразылықтар кезінде Садыр Жапаров түрмеде отырған жерінен бірден жоғары билікке келіп, көп ұзамай референдум өткізу арқылы Конституцияға өзгертулер енгізді, сөйтіп елді парламенттік-президенттік басқару түрінен президенттік басқаруға ауыстырды, яғни өзіне көбірек өкілеттік алды.
Заңдағы жаңа өзгерту Садыр Жапаровқа 2027 жылы қайта сайлауға түсуге мүмкіндік береді және қырғыз президенті әзірше биліктен кеткісі келмейтінін білдіріп жүр.
Совет одағы ыдырағалы Түркіменстанда үш президент ауысып үлгерді. Бірақ кейінгісінде билік әкеден балаға өтті. Түркіменстандағы билік транзиті Қазақстанда Қаңтар оқиғасы болып жатқанда жүзеге асты.
2022 жылғы 7 қаңтарда 65 жастағы Ғұрбанқұлы Бердімұхамедов парламентте шұғыл жиын өткізіп, реформа қажет екенін мәлімдеді және оны жүзеге асыруды өз ұлы әрі елдің экономика жөніндегі вице-премьері Сердар Бердімұхамедовке тапсырды.
Кіші Бердімұхамедов сол жылдың ақпан айында елдің жаңа даму жоспарын таныстырып, наурызда өткен кезектен тыс президент сайлауының ресми қорытындысы бойынша ел президенті болып сайланды. Түркіменстан заңында бір адамның қайта сайлануына шектеу жоқ.
Әзербайжан, Армения және Ресей
Әзербайжан заңында да екі реттен артық сайлауға түсуді шектейтін бап жоқ. Бұрын ондай бап болған, бірақ ол 2009 жылы өткен конституциялық референдумнан кейін жойылды.
Әлиевтер отбасы елді 1993 жылдан бері билеп отыр. 2003 жылы бұрынғы советтік қауіпсіздік комитетінің (КГБ) офицері Гейдар Әлиев қайтыс болғаннан кейін билік оның ұлы Илхам Әлиевке қалды.
Ол кейінгі 22 жылда Конституцияны екі рет өзгертіп, өзіне бірқатар өкілеттік алды. Мысалы, Илхам Әлиев биліктен кетсе, орнына вице-президент келеді. Ал елдің қазіргі вице-президенті Илхам Әлиевтің зайыбы – Мехрибан Әлиева. Одан бөлек, Әлиев парламентті таратып, кезектен тыс президент сайлауын жариялай алады. 2016 жылы президент қызметінің мерзімі 5 жылдан 7 жылға ұзарды және президент сайлауына түсетін азаматтың жасын шектейтін норма жойылды.
Ресей президенті Владимир Путин Конституцияға бірнеше рет өзгерту енгізіп, кейінгі 25 жылда бес рет сайланып үлгерді. Қазіргі заңға сәйкес, ол 2030 жылы тағы алты жыл мерзімге президент болып сайлана алады. Ресей заңында екі реттен артық сайлауға түсуді шектейтін бап бар. Бірақ Путиннің президенттік мерзімі заңға әр өзгерту енгізілген кезде "жаңарып" отырды.
Кейінгі өзгертуді 2020 жылы Ресейдегі жетекші "Единая Россия" партиясының мүшесі Валентина Терешкова ұсынып, Мемлекеттік дума депутаттары оны жаппай қолдады. Ғарышқа ұшқан тұңғыш әйел ретінде әлемге танылған Терешкова енді әлгі ұсынысымен тарихта қалатын болды деп еді сол кезде саясаттанушылар.
Саясаттанушы Шалқар Нұрсейіт демократиялық институттары әлсіз болса да, билігін асыра пайдаланғысы келген басшының көздегені халық қарсылығына тап болғанда іске аспай қалатын кездер де болатынын айтады.
"Өзгертуді болдырмай тастайтын халық наразылығынан кейін биліктің өзі бас тартқан жағдайлар өте аз. Жоқ деп айтуға келмейді, бірақ өте аз. Оған бірнеше объективті себеп бар. Олардың біріншісі – атқарушы билік пен күштік құрылымның арасындағы байланыс. Бұл байланыс неғұрлым терең болса, олардың қалағаны іске асу мүмкіндігі соғұрлым жоғары. Ал күштік құрылым биліктен дәмелі болса, мысалы, әскери диктатура орнатқысы келсе, президентті орнынан тайдырып, өз адамын билікке әкелуді көздесе, әскери құрылым Конституцияға өзгеріс енгізуге ниетті болмайды. Тіпті қарсы болып, халық наразылығын өз пайдасына қолдануы мүмкін", – дейді Нұрсейіт.
2008-2018 жылдары Армения президенті болған Серж Саргсян биліктегі өкілетін ұзарту үшін референдум өткізіп, Конституцияны өзгертті. Соған сәйкес, президенттік басқару формасында болып келген Армения парламенттік республикаға айналып, билік тізгіні премьер-министрге өтті. Саргсян жетекшілік ететін Республика партиясы кезекті парламент сайлауында 49,5 пайыз дауыс жинап, аз пайыз жинаған өзге бір партиямен коалиция құрып, жаңа премьер-министрді мақұлдау өкілетін алды. 2017 жылы құрылған жаңа үкімет бір жылдан кейін парламент талабы бойынша отставкаға кетіп, Республика партиясы жаңа премьер-министр ретінде Серж Саргсянды ұсынды.
Бұрынғы президент Саргсян 2018 жылғы 23 сәуірге дейін небәрі 10 күн ел премьер-министрі қызметінде отырды. Армян халқы қарсылық танытып, жаппай көшеге шыққаннан кейін ол саяси қызметтен кетуге мәжбүр болды.
Тоқаев та уәде берді
2022 жылы Қазақстанның екінші президенті Қасым-Жомарт Тоқаев елде референдум өткізіп, Конституцияны екі рет өзгертті. Бұрынғы президент Назарбаевқа ерекше мәртебе берілген "Елбасы туралы" заң күшін жойып, заңда президент туыстарының жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалуын шектейтін норма пайда болды.
Ақорда суперпрезиденттік билік формасынан ықпалды парламенті бар президенттік формаға ауысқанын мәлімдеді. Әйткенмен, саясаттанушылар іс жүзінде президент өкілеті аса қысқара қойған жоқ дейді.
"Елімізде "Қазақстан Республикасы президенті туралы" конституциялық заң бар. Сол заңды ашып қарасақ және 2022 жылы болған конституциялық референдум кезіндегі өзгертулермен салыстырсақ, Назарбаев дәуірінде президент туралы заң қандай болса, Тоқаев дәуірінде де ол заңда аса өзгеріс болмағанын байқаймыз. Бір ғана көзге түсетін өзгерту, ол – президент облыстық және республикалық маңызы бар қалалар әкімдері шығарған шешімдерінің күшін жоя алмайтыны туралы. Бұл – косметикалық өзгерту. Қалған баптардың барлығындағы билік сақталып қалды", – дейді Шалқар Нұрсейіт.
Саясаттанушының пікірінше, Қазақстан Конституциясына енгізілген кейінгі өзгертулерден кейін президенттен тәуелсіз заң шығарушы органы бар мемлекетке айналды деп айтуға келмейді.
Заң бойынша кезекті президент сайлауы 2024 жылы өтуі керек еді. Бірақ 2022 жылы екінші рет ұйымдастырылған конституциялық өзгерістер нәтижесінде президент қызметінің мерзімі бұрынғысынан ұзарып, 7 жыл болып белгіленді, алайда бір адам тек бір-ақ рет президент болып сайлана алады деген шектеу пайда болды. Заң жаңартылғаннан кейін Тоқаевтың бұрынғы мерзімі жойылды. Сөйтіп, сол жылы президент Тоқаев кезектен тыс сайлау жариялап, осы қызметке қайта сайланған оның өкілеттігі 2029 жылға дейін ұзарды.
Қазір Қазақстанды басқарып отырған 72 жастағы Тоқаев биыл мамырда берген сұхбатында өкілеттігі бітетін жылы биліктен кететінін мәлімдеген.
ПІКІРЛЕР